નાણામંત્રી નિર્મલા સીતારમણ 23 જુલાઈ 2024ના રોજ મોદી સરકારના ત્રીજા કાર્યકાળનું પ્રથમ બજેટ રજૂ કરશે. નવી સરકારની રચના બાદ રજુ થનાર આ બજેટ ઘણી રીતે મહત્વપૂર્ણ છે. ભારતીય બંધારણની કલમ 112 હેઠળ, સરકારે દરેક નાણાકીય વર્ષની શરૂઆત પહેલા સંસદમાં કેન્દ્રીય અથવા વચગાળાનું બજેટ રજૂ કરવું જરૂરી છે. વચગાળાનું બજેટ ચૂંટણી વર્ષમાં રજૂ કરવામાં આવે છે. આ વર્ષે 1 ફેબ્રુઆરીએ કેન્દ્રીય નાણામંત્રી નિર્મલા સીતારમણે વચગાળાનું બજેટ રજૂ કર્યું હતું. બજેટ એ નાણાકીય વર્ષમાં આવક અને ખર્ચ સંબંધિત દસ્તાવેજ છે. નાણાકીય વર્ષ દર વર્ષે 1 એપ્રિલથી શરૂ થાય છે અને આવતા વર્ષની 31 માર્ચે સમાપ્ત થાય છે. ભારત સરકાર દ્વારા બજેટ રજૂ કરવાની શરૂઆત 19મી સદીમાં જ થઈ હતી.
‘બજેટ’ શબ્દ ક્યાંથી આવ્યો?
બજેટ શબ્દ ફ્રેન્ચ શબ્દ ‘Bougette’ પરથી આવ્યો છે. ફ્રેન્ચમાં તેનો અર્થ થાય છે નાની બેગ આ શબ્દ લેટિન શબ્દ ‘બુલ્ગા’ પરથી આવ્યો છે. તેનો અર્થ ‘ચામડાની થેલી’ છે. પ્રાચીન સમયમાં મોટા વેપારીઓ તેમના તમામ નાણાંકીય દસ્તાવેજો એક થેલીમાં રાખતા હતા. એ જ રીતે, ધીમે ધીમે આ શબ્દનો ઉપયોગ સંસાધનોને એકત્ર કરવા માટે કરવામાં આવતી ગણતરીઓ સાથે સંકળાયેલો બન્યો. આ રીતે સરકારોના વાર્ષિક નાણાકીય ખાતાને ‘બજેટ’ નામ મળ્યું.
ઈસ્ટ ઈન્ડિયા કંપની દ્વારા પ્રથમ બજેટ રજૂ કરવામાં આવ્યું હતું
દેશનું પ્રથમ બજેટ 163 વર્ષ પહેલા બ્રિટિશ શાસન દરમિયાન રજૂ કરવામાં આવ્યું હતું. તે ઈસ્ટ ઈન્ડિયા કંપની વતી સ્કોટિશ અર્થશાસ્ત્રી અને રાજકારણી જેમ્સ વિલ્સન દ્વારા બ્રિટિશ ક્રાઉન સમક્ષ રજૂ કરવામાં આવ્યું હતું. આ બજેટ 7 એપ્રિલ 1860ના રોજ રજૂ કરવામાં આવ્યું હતું. કેન્દ્રીય બજેટના પ્રથમ 30 વર્ષમાં તેમાં ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર શબ્દનો કોઈ ઉલ્લેખ નહોતો. બજેટ શબ્દ સૌપ્રથમ 20મી સદીની શરૂઆતમાં રજૂ કરવામાં આવ્યો હતો.
સ્વતંત્ર ભારતનું પ્રથમ બજેટ ક્યારે રજૂ કરવામાં આવ્યું હતું?
સ્વતંત્ર ભારતનું પ્રથમ બજેટ 16 નવેમ્બર 1947ના રોજ રજૂ કરવામાં આવ્યું હતું. તે દેશના પ્રથમ નાણામંત્રી આરકે સન્મુખમ ચેટ્ટીએ રજૂ કર્યું હતું. જોકે એક રીતે તે ભારતીય અર્થતંત્રનો સમીક્ષા અહેવાલ હતો. આ બજેટમાં કોઈ નવા ટેક્સની જાહેરાત કરવામાં આવી નથી. આ બજેટની કુલ રકમના લગભગ 46%, આશરે રૂ. 92.74 કરોડ, સંરક્ષણ સેવાઓ માટે ફાળવવામાં આવ્યા હતા.
એક વૈજ્ઞાનિક અને દેશના બજેટનું જોડાણ!
એવું માનવામાં આવે છે કે સ્વતંત્ર ભારતના બજેટની કલ્પના પ્રો. પ્રશાંત ચંદ્ર મહાલનોબિસ દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું. તેમણે જ સ્વતંત્ર ભારતના બજેટનો ખ્યાલ તૈયાર કર્યો હતો. તેઓ ભારતીય વૈજ્ઞાનિક અને આંકડાશાસ્ત્રી હતા. તેમણે કેમ્બ્રિજ યુનિવર્સિટી, લંડનમાંથી ભૌતિકશાસ્ત્ર અને ગણિત બંનેમાં ડિગ્રી મેળવી. તેઓ ભારતના આયોજન પંચના સભ્ય પણ રહી ચૂક્યા છે. આર્થિક આયોજન અને આંકડાકીય વિકાસના ક્ષેત્રમાં પ્રશાંત ચંદ્ર મહાલનોબિસના મહત્વપૂર્ણ યોગદાનના સન્માનમાં, ભારત સરકાર દર વર્ષે 29 જૂને તેમના જન્મદિવસને ‘આંકડા દિવસ’ તરીકે ઉજવે છે.
…જ્યારે દેશનું બજેટ લીક થયું હતું, ત્યારે
વર્ષ 1950માં ગૃહમાં રજૂ કરવામાં આવે તે પહેલાં જ દેશનું કેન્દ્રીય બજેટ લીક થઈ ગયું હતું. જે બાદ બજેટ છાપવાનું કામ રાષ્ટ્રપતિ ભવનથી મિન્ટો રોડ સ્થિત પ્રેસમાં ખસેડવામાં આવ્યું હતું. ત્યારબાદ વર્ષ 1980થી નોર્થ બ્લોક સ્થિત સરકારી પ્રેસમાંથી બજેટ છાપવાનું શરૂ થયું.
હિન્દીમાં બજેટ ક્યારે શરૂ થયું?
અગાઉ બજેટને લગતા તમામ દસ્તાવેજો માત્ર અંગ્રેજીમાં જ છપાતા હતા. વર્ષ 1955-56થી તે અંગ્રેજી અને હિન્દી એમ બંને ભાષાઓમાં છાપવાનું શરૂ થયું.
ભારતના ત્રણ વડા પ્રધાનોએ પોતે બજેટ રજૂ કર્યુ
દેશના પ્રથમ વડા પ્રધાન પંડિત જવાહર લાલ નેહરુએ વડા પ્રધાન તરીકે પ્રથમ વખત વર્ષ 1958-1959નું બજેટ રજૂ કર્યું હતું. સામાન્ય રીતે દેશના નાણામંત્રી બજેટ રજૂ કરે છે. પંડિત નેહરુ સિવાય ઈન્દિરા ગાંધીએ પીએમ તરીકે વર્ષ 1970-71નું બજેટ રજૂ કર્યું હતું. તે દેશનું કેન્દ્રીય બજેટ રજૂ કરનારી પ્રથમ મહિલા પણ હતી. તેમના પુત્ર રાજીવ ગાંધીએ પણ PM તરીકે ગૃહમાં નાણાકીય વર્ષ 1987-88નું બજેટ રજૂ કર્યું હતું.
સૌથી વધુ વખત બજેટ રજૂ કરવાનો રેકોર્ડ કોના નામે છે?
દેશનું બજેટ સૌથી વધુ વખત રજૂ કરવાનો શ્રેય ભૂતપૂર્વ નાણામંત્રી મોરારજી દેસાઈને જાય છે. તેણે 10 વખત રજૂઆત કરી. ત્યાર બાદ પૂર્વ નાણામંત્રી પી ચિદમ્બરમે 9 વખત, પૂર્વ રાષ્ટ્રપતિ પ્રણવ મુખર્જીએ 8 વખત, યશવંત સિન્હાએ 8 વખત અને પૂર્વ PM મનમોહન સિંહે 6 વખત બજેટ રજૂ કર્યું હતું.
જાણો શું છે બ્લેક બજેટ
વર્ષ 1973-74નું ‘બ્લેક બજેટ’ કહેવામાં આવે છે. તત્કાલિન નાણામંત્રી યશવંત રાવ બી ચવ્હાણ દ્વારા તેની રજૂઆત કરવામાં આવી હતી. આ બજેટમાં 550 કરોડની ખોટ હતી. તે સમય સુધીની આ સૌથી મોટી બજેટ ખાધ હતી. આ બજેટ 1971માં પાકિસ્તાન સાથેના યુદ્ધ અને નબળા ચોમાસાને કારણે પ્રભાવિત થયું હતું.
દેશના પૂર્વ વડાપ્રધાન મનમોહન સિંહે વર્ષ 1991-92નું બજેટ રજૂ કર્યું હતું જ્યારે તેઓ નાણામંત્રી હતા. પીવી નરસિમ્હા રાવ સરકાર. આ બજેટને ભારતના પરિવર્તન માટેનું સૌથી મહત્વપૂર્ણ બજેટ માનવામાં આવે છે. આ બજેટમાં ભારતીય બજારને આર્થિક રીતે ખોલવામાં આવ્યું હતું જેથી વિદેશી રોકાણને આમંત્રિત કરી શકાય. એવું માનવામાં આવે છે કે દેશની આર્થિક સમૃદ્ધિ અહીંથી શરૂ થઈ હતી.
એનડીએના આ નાણામંત્રીએ 21મી સદીનું પ્રથમ બજેટ રજુ
નાણાકીય વર્ષ 2000-01નું બજેટ તત્કાલિન નાણામંત્રી યશવંત સિન્હાએ રજૂ કર્યું હતું. તેને દેશના ‘મિલેનિયમ બજેટ’ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. 21મી સદીનું આ પ્રથમ બજેટ હતું. આ બજેટમાં કરવામાં આવેલી ઘોષણાઓથી દેશના IT સેક્ટરમાં ક્રાંતિ આવી છે.
દેશનું કેન્દ્રીય બજેટ રજૂ કરવાનો સમય બદલવામાં આવ્યો
અગાઉ દેશનું કેન્દ્રીય બજેટ સાંજે 5 વાગ્યે ગૃહમાં રજૂ કરવામાં આવતું હતું. સાંજે પાંચ વાગ્યે બજેટ રજૂ કરવાનું કારણ એ હતું કે તે સમયે બ્રિટનમાં 11.30 હતા. બ્રિટિશ સરકારે શરૂ કરેલી પરંપરા આઝાદી પછી પણ ચાલુ રહી. યશવંત સિંહાએ 2001માં તેને બદલી નાખ્યો. બાદમાં, મોદી સરકારે દર વર્ષે 28મી ફેબ્રુઆરીએ 1લી ફેબ્રુઆરીએ સામાન્ય બજેટ રજૂ કરવાનું શરૂ કર્યું.
‘હલવા સેરેમની’ શું છે?
જ્યારે બજેટની છાપકામ પૂર્ણ થાય છે અને તેને સીલ કરવામાં આવે છે, ત્યારે નાણાં મંત્રાલય અને તેના કર્મચારીઓ એક ખાસ સમારોહમાં ભાગ લે છે. વાસ્તવમાં, આ પ્રસંગે કંઈક મીઠી ખાવાની અનોખી પરંપરા છે. આને ‘હલવા સેરેમની’ કહે છે. આ વિધિ માટે મોટા વાસણોમાં હલવો તૈયાર કરવામાં આવે છે. નાણામંત્રી વતી, તે બજેટ સાથે સંકળાયેલા તમામ કર્મચારીઓમાં વહેંચવામાં આવે છે. વર્ષ 2020માં કોરોના સંકટને કારણે વર્ષોથી ચાલી આવતી આ પરંપરા પર પૂર્ણવિરામ મુકાઈ ગયું. હલવા સમારોહની જગ્યાએ, 2020 માં કર્મચારીઓમાં મીઠાઈઓ વહેંચવામાં આવી હતી. કોવિડ સંકટને કારણે
નાણામંત્રી સીતારમણે બ્રીફકેસનો ઉપયોગ કરવાનું બંધ કર્યો
2021 ના બજેટમાં વધુ એક મહત્વપૂર્ણ ફેરફાર કરવામાં આવ્યો છે. આ બજેટ દેશનું પ્રથમ ‘પેપરલેસ બજેટ’ હતું. તેની તમામ નકલો ડિજિટલ રીતે સંગ્રહિત કરવામાં આવી હતી. તે પછી 2022નું બજેટ પણ પેપરલેસ બજેટ હતું. નાણામંત્રી નિર્મલા સીતારમણે બજેટમાં વધુ એક ફેરફાર કર્યો છે. તેણે બજેટ સંબંધિત દસ્તાવેજો લઈ જવા માટે બ્રીફકેસનો ઉપયોગ કરવાનું બંધ કરી દીધું. હવે તે ખાતાવહી જેવી દેખાતી બેગમાં બજેટ સંબંધિત દસ્તાવેજો લઈને જતી જોવા મળે છે.
સૌથી લાંબુ બજેટ ભાષણનો રેકોર્ડ
નિર્મલા સીતારમણનું કેન્દ્રીય બજેટ 2021 ભારતીય ઈતિહાસનું સૌથી લાંબુ બજેટ ભાષણ છે જે 2 કલાક 40 મિનિટ સુધી ચાલ્યું હતું. આ દરમિયાન તેમણે કેન્દ્રીય બજેટ 2020 રજૂ કરવાનો 2 કલાક 17 મિનિટનો પોતાનો જ રેકોર્ડ તોડ્યો. તેમના પહેલા સૌથી લાંબા બજેટ ભાષણનો રેકોર્ડ સ્વર્ગસ્થ અરુણ જેટલીના નામે હતો. તેમનું 2014નું બજેટ ભાષણ 2 કલાક 10 મિનિટનું હતું.
મોદી સરકારે ‘રેલવે બજેટ’ અને ‘સામાન્ય બજેટ’ બનાવ્યું
આ પહેલા સંસદમાં બે બજેટ રજૂ કરવામાં આવ્યા હતા, એક ‘રેલવે બજેટ’ અને બીજું ‘સામાન્ય બજેટ’ હતું. ભારત સરકારે 21 સપ્ટેમ્બર 2016ના રોજ રેલવે બજેટને સામાન્ય બજેટ સાથે મર્જ કરવાની મંજૂરી આપી હતી. દેશનું પ્રથમ સંયુક્ત બજેટ 1 ફેબ્રુઆરી 2017ના રોજ સંસદમાં રજૂ કરવામાં આવ્યું હતું. રેલવે માટે અલગ બજેટની પ્રથા 1924માં શરૂ થઈ હતી. આ નિર્ણય એકવર્થ કમિટીની ભલામણોના આધારે લેવામાં આવ્યો છે.
પી. ચિદમ્બરમે ‘ડ્રીમ બજેટ’ રજૂ કર્યું
નાણાકીય વર્ષ 1997-98 માટે તત્કાલિન નાણામંત્રી પી. ચિદમ્બરમે રજૂ કરેલા બજેટને દેશનું ડ્રીમ બજેટ માનવામાં આવે છે. આ બજેટમાં પર્સનલ ટેક્સ અને કોર્પોરેટ ટેક્સમાં ઘણો ઘટાડો કરવામાં આવ્યો છે.
News Hotspot સાથે જોડાવવા અહી ક્લિક કરો
Facebook સાથે જ જોડાવા અહી ક્લિક કરો
Instagram સાથે જ જોડાવા અહી ક્લિક કરો
Twitter સાથે જ જોડાવા અહી ક્લિક કરો
Whatsapp ચેનલમાં જોડાવા અહી ક્લિક કરો
