બરાબર 49 વર્ષ પહેલા 25 જૂન 1975ના રોજ ઈન્દિરા ગાંધીના નેતૃત્વવાળી સરકારે દેશમાં ઈમરજન્સી લાદી હતી. આ સમયગાળા દરમિયાન લોકો પાસેથી તેમના મૂળભૂત અધિકારો પણ છીનવી લેવામાં આવ્યા હતા. જો કે દેશમાં ઈમરજન્સી લાદવામાં આવી હોય તેવી આ પહેલી ઘટના નથી, પરંતુ જે કારણ અને સંજોગોમાં તેની જાહેરાત કરવામાં આવી હતી તેનાથી સમગ્ર દેશમાં ખળભળાટ મચી ગયો હતો. 1975 પહેલા પણ દેશમાં બે વખત ઈમરજન્સી લાદવામાં આવી હતી, પરંતુ બંને વખત તેની પાછળ કોઈ નક્કર કારણ હતું. 1975 પહેલા કટોકટી ક્યારે અને શા માટે લાદવામાં આવી હતી
કટોકટી ક્યારે અને કેવી રીતે થાય છે?
ભારતના બંધારણની કલમ 352 હેઠળ રાષ્ટ્રપતિને રાષ્ટ્રીય કટોકટી જાહેર કરવાનો અધિકાર છે. વડા પ્રધાનની આગેવાની હેઠળની કેબિનેટની લેખિત ભલામણ પર કટોકટી જાહેર કરવામાં આવે છે. આ અંતર્ગત નાગરિકોના તમામ મૂળભૂત અધિકારો સસ્પેન્ડ કરવામાં આવે છે. જ્યારે આખા દેશમાં કે કોઈપણ રાજ્યમાં દુષ્કાળની સ્થિતિ, વિદેશી દેશો દ્વારા હુમલો અથવા આંતરિક વહીવટી અરાજકતા કે અસ્થિરતા વગેરેની સ્થિતિ ઊભી થાય છે, ત્યારે તે વિસ્તારની તમામ રાજકીય અને વહીવટી સત્તાઓ રાષ્ટ્રપતિના હાથમાં જાય છે. અત્યાર સુધીમાં ભારતમાં કુલ ત્રણ વખત ઈમરજન્સી લાદવામાં આવી છે. આમાં વર્ષ 1962, 1971 અને 1975માં કલમ 352 હેઠળ રાષ્ટ્રીય કટોકટી લાદવામાં આવી હતી.
દેશમાં પહેલીવાર 26 ઓક્ટોબર 1962થી 10 જાન્યુઆરી 1968 વચ્ચે ઈમરજન્સી લાગુ કરવામાં આવી હતી. આ એ સમય હતો જ્યારે ભારત અને ચીન વચ્ચે યુદ્ધ ચાલી રહ્યું હતું. તે સમયે, કટોકટી જાહેર કરવામાં આવી હતી કારણ કે “ભારતની સુરક્ષા” “બાહ્ય આક્રમણ દ્વારા જોખમી” જાહેર કરવામાં આવી હતી. આ સમયે દેશના વડાપ્રધાન જવાહર લાલ નેહરુ હતા.
1971માં બીજી કટોકટી
3 થી 17 ડિસેમ્બર 1971 વચ્ચે બીજી વખત ઈમરજન્સી લાદવામાં આવી હતી. આ એ સમય હતો જ્યારે ભારત-પાકિસ્તાન યુદ્ધ ચાલી રહ્યું હતું. આ સમયે પણ દેશની સુરક્ષા સામે ખતરાને જોતા ઈમરજન્સી જાહેર કરવામાં આવી હતી. 1971માં પણ બાહ્ય હુમલાના ખતરાને ધ્યાનમાં રાખીને કટોકટી જાહેર કરવામાં આવી હતી. તે સમયે વીવી ગિરી પ્રમુખ હતા.
1975 ની કટોકટી
25 જૂન 1975ના રોજ જ્યારે ઈન્દિરા ગાંધી વડાપ્રધાન હતા ત્યારે ત્રીજી વખત ઈમરજન્સી જાહેર કરવામાં આવી હતી. ત્યારે ઈમરજન્સી લાદવા પાછળનું કારણ દેશમાં આંતરિક અસ્થિરતા હોવાનું કહેવાયું હતું. ઈન્દિરા કેબિનેટે તત્કાલિન રાષ્ટ્રપતિ ફખરુદ્દીન અલી અહેમદને ઈમરજન્સી જાહેર કરવાની ભલામણ કરી હતી. આ કટોકટી 21 માર્ચ 1977 સુધી અમલમાં રહી.
ત્રીજી ઈમરજન્સીપર શા માટે હોબાળો થાય છે?
ત્રીજી ઈમરજન્સીને અલોકતાંત્રિક નિર્ણય ગણાવીને રાજકીય પક્ષો ઈન્દિરા સરકાર અને કોંગ્રેસ પર પ્રહારો કરતા રહે છે. કયા સંજોગોમાં કટોકટી લાદવાની જાહેરાત કરવામાં આવી હતી અને વડા પ્રધાન ઇન્દિરા ગાંધીએ જે રીતે આ માહિતી આપી હતી તે અંગે પ્રશ્નો ઉઠાવવામાં આવ્યા હતા. ઈન્દિરા સરકારના નિર્ણયને સરમુખત્યારશાહી ગણાવીને વિવિધ સંગઠનો સામે આવ્યા અને ભારે વિરોધ શરૂ થયો.
1975માં ઈમરજન્સી લાદવાની જાહેરાત અલ્હાબાદ હાઈકોર્ટના નિર્ણય બાદ થઈ હતી. ઈન્દિરા ગાંધીની ચૂંટણીને પડકારતી અરજી પર હાઈકોર્ટે 12 જૂન 1975ના રોજ પોતાનો ચુકાદો આપ્યો હતો. હાઈકોર્ટે રાયબરેલીથી તત્કાલિન વડાપ્રધાન ઈન્દિરા ગાંધીની ચૂંટણીને રદ કરી હતી અને આગામી 6 વર્ષ માટે ચૂંટણી લડવા પર પણ પ્રતિબંધ મૂક્યો હતો. આ પછી ઈન્દિરા ગાંધીના રાજીનામાની માંગણીઓ શરૂ થઈ અને દેશમાં વિવિધ સ્થળોએ આંદોલનો થવા લાગ્યા. સુપ્રીમ કોર્ટે પણ હાઈકોર્ટના આદેશને માન્ય રાખ્યો હતો. આ પછી ઈમરજન્સી જાહેર કરવામાં આવી હતી
