પહેલગામ હુમલા બાદ ભારતે પાકિસ્તાન સાથે સિંધુ જળ સંધિ રદ કરવાની જાહેરાત કરી છે. ભારતે કહ્યું છે કે તે હવે પાકિસ્તાન સાથેની આ સંધિને આગળ ધપાવશે નહીં. આ પહેલા પણ મોદી સરકારે સિંધુ જળ સંધિની સમીક્ષા કરવાની વાત કરી હતી, જેનાથી પાકિસ્તાન ગુસ્સે થયું હતું. આવી સ્થિતિમાં, ભારતના આ નિર્ણયથી પાકિસ્તાનને મોટો ફટકો પડ્યો છે. સિંધુ જળ સંધિ દ્વારા પાકિસ્તાન ભારત પાસેથી મોટા પ્રમાણમાં પાણી મેળવે છે. પાકિસ્તાન વારંવાર ધમકી આપી રહ્યું છે કે સિંધુ જળ સંધિ તોડવી એ યુદ્ધની ઘોષણા હશે.
પાકિસ્તાનની જીવાદોરી કહેવાતી સિંધુ અને તેની સહાયક નદીઓના પાણી પર ભારત નિયંત્રણ મેળવતાંની સાથે જ ત્યાંના લોકો પાણીની તડપ કરવા લાગશે. સિંધુ અને તેની ઉપનદીઓ ચાર દેશોમાંથી વહે છે. એટલું જ નહીં, 21 કરોડથી વધુ વસ્તીની પાણીની જરૂરિયાતોની પરિપૂર્ણતા આ નદીઓ પર આધારિત છે.
સિંધુ જળ સંધિ શું છે?
સપ્ટેમ્બર 1960 માં કરાચીમાં તત્કાલીન ભારતીય વડાપ્રધાન પંડિત જવાહરલાલ નહેરુ અને પાકિસ્તાની લશ્કરી જનરલ અયુબ ખાન વચ્ચે સિંધુ જળ સંધિ પર હસ્તાક્ષર થયા હતા. 62 વર્ષ પહેલાં થયેલા સિંધુ જળ સંધિ હેઠળ, ભારતને સિંધુ અને તેની સહાયક નદીઓમાંથી 19.5 ટકા પાણી મળે છે. પાકિસ્તાનને લગભગ 80 ટકા પાણી મળે છે. ભારત તેના હિસ્સાના માત્ર 90 ટકા પાણીનો ઉપયોગ કરે છે. આ કરાર ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચે વર્ષ 1960 માં થયો હતો, જેમાં સિંધુ ખીણને 6 નદીઓમાં વિભાજીત કરવામાં આવી હતી. આ કરાર હેઠળ, બંને દેશો વચ્ચે દર વર્ષે સિંધુ જળ આયોગની બેઠક યોજવી ફરજિયાત છે.
સિંધુ જળ સંધિ અંગે છેલ્લી બેઠક 30-31 મે 2022 ના રોજ નવી દિલ્હીમાં યોજાઈ હતી. બંને દેશોએ આ બેઠકને સૌહાર્દપૂર્ણ ગણાવી. પૂર્વીય નદીઓ પર ભારતનો અધિકાર છે. જ્યારે પશ્ચિમી નદીઓ પાકિસ્તાનને આપવામાં આવી હતી. આ કરાર વિશ્વ બેંક દ્વારા મધ્યસ્થી કરવામાં આવ્યો હતો. ભારતને ત્રણ પૂર્વીય નદીઓ સતલજ, બિયાસ અને રાવીમાંથી ફાળવવામાં આવતા કુલ 168 મિલિયન એકર ફૂટ પાણીમાંથી 33 મિલિયન એકર ફૂટ વાર્ષિક પાણી ફાળવવામાં આવ્યું છે.
જાણો કેમ કરવામાં આવ્યો હતો આ કરાર
1947માં આઝાદી પછી પાણીનો વિવાદ શરૂ થયો હતો. 1948માં ભારતે પાણી પુરવઠો બંધ કરી દીધો હતો, જેના કારણે પાકિસ્તાનમાં સમસ્યાઓ ઊભી થઈ હતી. ત્યારબાદ કરાર સાથે પાણી પુરવઠો શરૂ થયો. તે પછી, વર્ષ 1949 માં, એક અમેરિકન નિષ્ણાત ડેવિડ લિલિએન્થલે આ સમસ્યાને રાજકીય સ્તરથી લઈને ટેકનિકલ અને વ્યવસાયિક સ્તર સુધી ઉકેલવાની સલાહ આપી. લિલિએન્થલે વિશ્વ બેંક પાસેથી મદદ લેવાની પણ ભલામણ કરી.
નહેરુ અને અયુબ વચ્ચે કરાર
સપ્ટેમ્બર 1951માં, વિશ્વ બેંકના પ્રમુખ યુજેન રોબર્ટ બ્લેક મધ્યસ્થી કરવા સંમત થયા. આ બેઠકોનો સિલસિલો લગભગ 10 વર્ષ સુધી ચાલુ રહ્યો અને વર્ષોની વાટાઘાટો પછી, 19 સપ્ટેમ્બર 1960 ના રોજ ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચે પાણી અંગે એક કરાર થયો. તેને 1960 ની સિંધુ જળ સંધિ કહેવામાં આવે છે. આ સંધિ પર ભારતના તત્કાલીન વડાપ્રધાન જવાહરલાલ નેહરુ અને પાકિસ્તાનના તત્કાલીન રાષ્ટ્રપતિ અયુબ ખાને રાવલીપિંડી ખાતે હસ્તાક્ષર કર્યા હતા.
આ પણ વાંચો: પહેલગામ હુમલાને લઈ ભારતે લીધા પાંચ મોટા નિર્ણયો…. પાકિસ્તાની નાગરિકોના વિઝા કર્યા રદ……
આ સંધિની શરતો 1961 થી અમલમાં
સંધિની શરતો 12 જાન્યુઆરી 1961 થી લાગુ કરવામાં આવી હતી. આ રીતે બંને દેશો વચ્ચેનો એક મોટો વિવાદ ઉકેલાઈ ગયો. આ સંધિ હેઠળ, ભારતથી પાકિસ્તાન તરફ વહેતી 6 નદીઓના પાણીનું વિતરણ નક્કી કરવામાં આવ્યું હતું. ભારતને 3 પૂર્વીય નદીઓ (રાવી, બિયાસ અને સતલજ) ના પાણી પર સંપૂર્ણ અધિકાર આપવામાં આવ્યો હતો. બાકીની 3 પશ્ચિમી નદીઓ (જેલમ, ચિનાબ, સિંધુ) ના પાણીનો પ્રવાહ કોઈપણ અવરોધ વિના પાકિસ્તાનને આપવાનો હતો. પશ્ચિમી નદીઓના પાણીનો ઉપયોગ ભારતમાં થઈ શકે છે.
પાકિસ્તાન પર શું પડશે અસર ?
પશ્ચિમી નદીઓના પાણી રોકવાથી પાકિસ્તાનની ખેતી અને પીવાના પાણીની વ્યવસ્થા જોખમમાં મુકાઈ શકે છે. પાકિસ્તાન પહેલાથી જ પાણીની અછતનો સામનો કરી રહ્યું છે, આવી સ્થિતિમાં આ નિર્ણય તેના માટે મોટો ફટકો સાબિત થઈ શકે છે. ભારતે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે જ્યાં સુધી પાકિસ્તાન સરહદ પારના આતંકવાદ સામે કડક અને વિશ્વસનીય કાર્યવાહી નહીં કરે ત્યાં સુધી આ કરાર મુલતવી રહેશે. આ સાથે, અટારી બોર્ડર બંધ કરવા સહિત અનેક નિર્ણયો લેવામાં આવ્યા છે.
News Hotspot સાથે જોડાવવા અહી ક્લિક કરો
Facebook સાથે જોડાવા અહી ક્લિક કરો
Instagram સાથે જોડાવા અહી ક્લિક કરો
